تحقیقات دانشجویان

من ثمن قرار مى دهم با اين نفس بسيار پرارزش ، خداى او را. در همه مخلوقات خدا موجودى پيدا نمى شود كه ارزشش برابر نفس باشد.
غيرت
تعبير ديگر تعبير ((غيرت )) است ، يعنى پاره اى از مسائل اخلاقى به حكم اين است كه غيرت انسان اقتضا مى كند چنين باشد يا چنين نباشد، مثلا امير المومنين مى فرمايد: قدر الرجل على قدر همته حد و درجه هر كس به درجه و ميزان همت او بستگى دارد، و شجاعته على قدر انفته و شجاعت او به آن اندازه اى است كه در خود احساس ‍ مردانگى كند وعفته على قدر غيرته ⁽⁹⁹⁾ عفت هر كس برابر بااندازه غيرت او است ، يعنى انسان به هر اندازه كه نسبت به ناموس خود احساس غيرت كند نسبت به ناموس ديگران نيز احترام قائل است ، يعنى غيرت خودش ‍ اجازه نمى دهد كه به ناموس ديگران تجاوز كند. لذا در تعبير ديگرى فرموده : ما زنى غيور قط ⁽¹⁰⁰⁾ آدم با غيرت هرگز زنا نمى كند، يعنى هر كس كه زنا كند و عفت ديگرى را پايمان نمايد خودش غيرت ندارد.
تعبير ديگر در اين زمينه كلمه ((حريت )) است ، حريت و آزادى و آزادگى . امير المومنين مى فرمايد: لا تكن عبد غيرك وقد جعلك الله حرا بنده ديگرى مباش زيرا خدا تو را آزاد آفريده است .
تعبيراتى هم درباره ((كرامت نفس )) است ، مثل : من كرمت عليه نفسه هانت عليه شهواته ⁽¹⁰¹⁾ آن كسى كه نفس خود را بزرگ احساس كند شهوات نمى تواند بر او مسلط شود. حضرت هادى مى فرمايد: من هانت عليه نفسه فلا تامن شره ⁽¹⁰²⁾ بترس از آن آدمى كه خودش نزد خود خوار است ، يعنى پيش خود احساس شرف نمى كند.
آيا تناقض است ؟
تمام اينها تعبيراتى است كه نوعى توجه دادن به ((خود)) است . از طرفى در خود تعليمات اسلامى ، تعليمات ديگرى مى بينيم كه آنها را بيشتر از اينها مى شناسيم و نقطه مقابل اينها تلقى مى شوند. مثلا وقتى مى گوئيم عزت نفس ، پس با تواضع چه كنيم ؟! مگر تواضع غير از تذلل است ؟! اگر بناست كه عزت نفس خود را حفظ كنيم پس نبايد متواضع باشيم ! آيا عزت نفس بر ضد تواضع است يا نه ؟ همچنين است علو نفس . مى بينيم در قرآن از يك طرف مى فرمايد: و انتم الاعلون ان كنتم مومنين ولى در جاى ديگر اراده علو رامذمت مى كند، مى فرمايد: تلك الدار الاخره نجعلها للذين لا يريدون علوا فى الارض ولا فسادا والعاقبه للمتقين ⁽¹⁰³⁾
يا مثلا در باب قوت و ضعف ، ما تا به حال هر چه شنيده ايم درباره ضعف بوده . سعدى گويد:

اين ديگر بالاترين نعمت است كه نمى توانم مردم آزارى كنم
يا در مورد نفاست نفس ، مگر نفس همان شى ء پليدى نيست كه تشبيه به سگ و هر موجود پليدى شده است ؟ پس چطور در اينجا به عنوان يك شى ء نفيس معرفى مى شود؟! و همين طور است تعبيرات ديگر از قبيل حريت ، كرامت و امثال اينها. و اساسا مگر نه اينست كه در اسلام جهاد با نفس توصيه شده ؟ نفس كه بناست با او جهاد بشود و به چشم يك دشمن به او نگريسته شود، و پيغمبر اكرم فرمود: اعدى عدوك نفسك التى بين جنبيك ⁽¹⁰⁴⁾ نفس تو دشمن ترين دشمنان توست ، پس چطور در اينجا اينقدر محترم شمرده شده ؟! همان كه بايد با او مبارزه كرد.⁽¹⁰⁵⁾ يا مى بينيم ((عجب )) مذموم است . عجب مگر غير از خود بينى و خود بزرگ بينى و خود خوب بينى است ؟ و همين طور تكبر كه خود بزرگ بينى است . اينها با آن تعبيرات چطور جور آيد؟ آيا تناقض است ؟ يا نه ، تناقض نيست ، انسان داراى دو ((خود)) است . يك ((خود)) كه خوب ديدن او عجب است ، بزرگ ديدن او كبر است ، خواستن او خودخواهى و مذموم است ، با او بايد جهاد كرد، به او بايد به چشم يك دشمن نگاه كرد و با هواهاى او بايد مبارزه كرد، و يك ((خود)) ديگر كه بايد آن را عزيز و مكرم و محترم داشت ، بايد حريت و آزاديش را حفظ كرد، بايد قوت و قدرتش را حفظ كرد و آلوده به ضعفش نكرد. اما دو ((خود)) را چگونه مى توان توجيه كرد؟ آيا اينكه انسان داراى دو خود است يعنى هر كس دو ((من )) دارد؟ شك ندارد كه هر كسى يك ((من )) است نه دو ((من ))، و اين قابل قبول نيست كه بگوئيم انسان (موصوف به ) تعدد شخصيت است . در روانشناسى نام يك بيمارى را ((تعدد شخصيت )) گذاشته اند، ولى همان بيمار هم واقعا دو شخص نيست ، اگر دو شخص باشد، هر كدام به راه خود مى روند. يك شخص نامتعادل را گاهى مى گويند كه به بيمارى تعدد شخصيت دچار شده ، والا واقعا او تعدد شخصيت ندارد، انسان كه واقعا داراى دو ((خود)) نيست ، پس لابد چيز ديگرى است :
انسان داراى دو خود به اين معناست كه داراى يك خود واقعى و حقيقى و يك خود مجازى است كه آن خود مجازى ناخود است ، و مبارزه بانفس كه ما مى گوئيم مبارزه با خود، در واقع مبارزه خود با ناخود است . ما يك خود داريم به عنوان يك خود شخصى و فردى ، يعنى آنگاه كه من مى گويم ((من ))، آنوقتى كه خودم را در برابر ((من )) هاى ديگر قرار مى دهم و در واقع ((من )) هاى ديگر را نفى مى كنم : من ، نه شما. چيزى را براى اين خود خواستن ، يعنى براى اين شخص در مقابل اشخاص ديگر و احيانا بر ضد اشخاص ديگر. هراندازه كه ((خود)) انسان جنبه شخصى و فردى و جدايى از خودهاى ديگر پيدا كند مربوط به ((ناخود)) اوست ، يعنى مربوط به جنبه هاى بدنى و تن است ، ولى انسان در باطن ذات خود حقيقتى دارد كه اصلا حقيقت اصلى ذاتش ‍ اوست و اينهاى ديگر را كه به عنوان خود احساس مى كند در واقع ناخود را خود احساس مى كند. او همان چيزى است كه قرآن از او به بيان فاذا سويته و نفخت فيه من روحى ⁽¹⁰⁶⁾ تعبير مى كند، يعنى يك حقيقتى است نه از سنخ ماده و طبيعت ، بلكه از سنخ ملكوت و قدرت ، و از سنخ عالمى