نماز در سخنان امام علی علیه السلام-3
اءذان و اقامه
شنيدن اذان و شركت در نماز
قال على (عليه السلام ):
من سمع النداء فلم انداء يجبه من غير علة فلا صلوة له .
هر كه بانگ (اذان ) را بشنود و بدون علت و آن پاسخ ندهد. پس نمازى براى او نيست .
اجابت نداى مؤ ذن
قال على (عليه السلام ):
اجابة المؤ ذن يزيد فى الرزق .
اجابت دعوت اذان گو، سبب افزايش روزى مى شود.
اذان و اقامه و صف فرشتگان
قال على (عليه السلام ):
من صلى باءذان و اقامة صلى خلفة صف من الملائكة لايرى طرفاه و من صلى با قامة صلى خلفه ملك .
هر كسى كه نماز خود را با با اذان و اقامه بخواند، صفى از فرشتگان پشت سر او به نماز مى ايستند كه دو طرف آن صف ديده نمى شود و هر كسى نماز خود را اقامه تنها بخواند، يك فرشته پشت سر او نماز مى گزارد.
فصيح بودن مؤ ذن
قال على (عليه السلام ):
ليوذن لكم اءفصحكم : ليوءمكم اءفقهكم .
فصيح ترين شما اذان بگويد و فقيه ترين شما امامت كند.
اذان در وقت نماز
قال على (عليه السلام ):
و لا يؤ ذن الصلوة حتى يدخل وقتها.
هنگامى كه وقت نماز داخل شد اذان بگوييد.
اذان به سمت قبله
قال على (عليه السلام ):
يستقبل المؤ ذن القبلة فى الاذان و الاقامة .
اذان گو بايد هنگام اذان گفتن به سمت قبله باشد.
آفات بى توجهى به اذان
قال على (عليه السلام ):
من سمع النداء و هو فى المسجد ثم خرج فهم منافق الا رجل يريد الجوع اليه اءو يكون على غير طهارة فيخرج ليتطهر.
كسى كه صداى اذان را در مسجد بشنود و بدون خواندن نماز (جماعت ) از مسجد خارج شود، منافق است ، مگر اينكه قصد برگشت براى نماز خواندن داشته باشد يا براى گرفتن وضو از مسجد خارج شود.
دعا هنگام اذان
قال على (عليه السلام ):
اعتنموا اذعاءاربع : عند قرائة القران و عند الاذان و عند نزول الغيث و عند التقاء الصفين الشهادة .
در چهار زمان دعا را غنيمت شماريد: 1- هنگام قرائت قرآن ، 2- هنگام اذان ، 3- هنگام نزول باران ، 4- هنگام روبرو شدن دو لشگر مؤ منين و كفار براى جنگ .
پاداش اذان گويان
قال على (عليه السلام ):
يحشر المؤ ذنون يوم القيامة طوال الاعناق .
اذان گويان ، روز قيامت با سرافرازى و سربلندى محشور مى شوند.
مزد مؤذن
قال على (عليه السلام ):
لاباءس اءن يجرى عليه من بيت المال .
اشكالى ندارد به مؤ ذن از بيت المال مزدى بدهند.
مفهوم قد قامت الصلوة
قال على (عليه السلام ):
(فى معنى (قد قامت الصلوة فى الاقامة )
اى حان وقت الزيارة و المناجاة و قضاء الحوائج و درك المنى و الوصول الى الله - عزوجل - والى كرامته و غفرانه و عفوه و رضوانه
(قد قامت الصلوة ) بدين معنا است كه هنگام ديدار و راز و نياز و برآورده شدن خواسته ها و دريافتن آرزوها و همچنين زمان رسيد به خداوند (عزو جل ) و كرامت و آمرزش و بخشش و خشنوديى او فرا رسيده است .
حضور قلب
نماز با قلب پاك
قال على (عليه السلام ):
يا كميل ! ليس الشان ان تصلى و تصوم و تتصدق . اءلشان ان تكون الصلوة فعلت بقلب نقى و عمل عندالله مرضى خشوع سوى .
اى كميل ! شاءن و مقام تو به خواندان نماز و گرفتن روزه و دادن صدقه نيست . همانا شاءن و قدر آدمى آن است كه نماز با قلبى پاك انجام پذيرد و مورد قبول خداوند باشد و با خشنوع و خاكسارى اداء شود.
نماز و داع
قال على (عليه السلام ):
اذا قام احد كم الى الصلوة فليصل صلوة مودع .
هرگاه يكى از شما به نماز ايستد بايد به گونه اى نماز بخواند كه گويى با نماز وداع مى كند.
عارف به حق نماز
قال على (عليه السلام ):
من اتى الصلوة عارفا بحقها غفرله .
هر كه نماز بجاى آورد در حاليكه حق نماز را بشناسد آمرزيده شده است .
خشوع قلب و جوارح
قال على (عليه السلام ):
ليخشع الرجل فى صلوته فانه من خشع قلبه لله - عزوجل - خشعت جوار فلا يعبث بشى فى الصلوة .
مرد بايد در نماز خود خاشع باشد، پس وقتى قلبش براى خدا خاشع شد، اعضا و جوارحش نيز خاشع است ، پس چنين شخصى در حال نماز با چيزى بازى نمى كند.
موانع حضور قلب
قال على (عليه السلام ):
لا يقرمن احدكم فى الصلوة متكاسلا و لاناعسا و لا يفكرن فى نفسه فانه بين يدى ربه . و انما للعبد من صلوته ما اقبل عليه منها بقلبه .
در حال كسالت و چرت زدن نماز نخوانيد و در حال نماز به فكر خودتان نباشيد؛ زيرا در محضر خدا ايستاده ايد. به درستى كه آن مقدار از نماز بنده قبول مى شود كه قلبا به خدا توجه داشته باشد.
نماز و اخلاص
قال على (عليه السلام ):
اليست الصلوة قيامك و قعودك . انما الصلوة اخلاصك و ان تريد بها الله و حده .
نماز، تنها قيام و قعود (برخاستن و نشستن ) نيست ؛ همانا نماز اخلاص تو است كه از آن جز خدا اراده ديگرى نكنى .
اعمال و ذكرهاى نماز
تفسير سوره حمد
قال على (عليه السلام ):
فاتحة الكتاب اعطاها الله محمدا (صلى الله عليه وآله ) و امته ، بعداء فيها بالحمد و الثناء عليه ، ثم ثنى بالدعاء الله - عزوجل - و لقد سمعت رسول الله (صلى الله عليه وآله ) يقول : قال الله - عزوجل قسمت الحمد بينى و بين عبدى فنصفها لى و نصفها لعبدى ، و لعبدى ما ساءل ، اذا قال العبد: (بسم الله الرحمن الرحيم ) قال الله - عزوجل - بداء عبدى باسمى ، حق على ان اتمم له اموره و ابارك له فى احواله . فاذا قال : (الحمدلله رب العالمين ). قال الله - عزوجل - حمدلى عبدى و علم ان النعم التى له من عندى و البلايا التى اندفعت عنه بتطولى . اشهد كم انى اضعف له نعم الدنيا الى نعيم الاخرة . و ادفع عنه بلايا الاخرة ، كما دفعت عنه بلايا الدنيا، فاذا قال : (الرحمن الرحيم ) قال الله - عزوجل - شهد لى باءنى الرحمن الرحيم . اشهد كم لاوفرن من رحمتى حظه ، و لا جزلن من عطائى نصيبه فاذا قال : (مالك يوم الدين ) قال الله - عزوجل - اشهد كم كما اعترف بانى انا المالك اليوم الدين لاسهلن يوم الحساب حسابه ، و لاتقبلن حسناته ، و لا تتجاوزن عين سيئاته . فاذا قال العبد: (اياك نعبد)قال الله - عزوجل - صدق عبدى اياى يعبد لا ثيبنه عن عبادته ثوابا يغبطه كل من خالفه فى عبادته لى فاذا قال : (واياك نستعين ). قال الله - عزوجل - بى استعان والى التجاء. اشهد كم لا عيننه على امره و لا غيثنه فى شد ائده و لا خذن بيده يوم القيامة عند نوائبه . و اذا قال : (اهدنا الصراط المستقيم ) الى اخرها. قال الله - عزوجل - هذا العبدى و لعبدى ما ساءل . قد استجببت اعبدى و اعطيته ما امل ، و آمنته مما منه و جل . قيل يا اميرالمؤ منين (عليه السلام ) اخبرنا عن (بسم الله الرحمن الرحيم ) اهى من فاتحة الكتاب ؟ قال : نعم كان رسول الله (صلى الله عليه وآله ) يقروها و يعدها اية منها، و يقول : فاتحة الكتاب هى السبع المثانى فضلت (بسم الله الرحمن الرحيم ،) و هى الاية السابعة منها.
سوره فاتحه را خداوند به محمد (صلى الله عليه وآله ) و امت او داد. و با حمد و سپاس برخود آن را آغاز كرد. سپس با دعا و ثنا خداوند - عزوجل - ادامه يافت . من از پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله ) شنيدم كه فرمود: (خداوند - عزوجل - مى فرمايد: سوره حمد را ميان خود و بنده ام تقسيم كرده ام ، پس نيمى از آن من و نيمى از آن بنده من است . و بنده ام هر چه (در آن ) بخواهد به او مى دهم .
پس هنگامى كه بنده بگويد: (بسم الله الرحمن الرحيم ) خداوند مى فرمايد: بنده ام به نام من شروع كرده ، پس بر من لازم شد كه آمرش را كامل كنم و احوالش را بر او مبارك گردانم .
و هنگامى كه بگويد: (الحمد لله برب العالمين ) خداوند مى فرمايد: بنده ام مرا ستايش كرد و فهميد كه نعمتهاى كه دارد از من است و بلاهايى كه از او دفع شده با نيروى من است ؛ شما را گواه مى گيرم كه چند برابر نعمتهاى دنيايش در آخرت به او بدهم و بلاهاى آخرت را از او برگردانم ، به همان گونه اى كه بلاهاى دنيا را از او بر مى گرداندم
و هنگامى كه بگويد: (الرحمن الرحيم ) خداوند مى فرمايد: شهادت داد كه من بخشنده و مهربانم ، شما را گواه مى گيرم كه از رحمتم بهره او را فراوان گردانم و از عطايم سهم وى را بسيار دهم .
پس وقتى بگويد: (مالك يوم الدين ) خداوند مى فرمايد: شما را به شهادت مى گيرم كه همان گونه كه اعتراف نمود كه من مالك روز رستاخيز هستم ، در روز حساب ، حسابش را بر او آسان گردانم و حسناتش را بپذيرم و از گناهانش در گذرم .
پس وقتى بنده بگويد: (اياك نعبد) خداوند مى فرمايد: بنده ام درست گفت ؛ او مرا عبادت مى كند، من نيز به او پاداشى در قبال عبادتش بدهم كه هر كسى در عبادتش براى من با او مخالفت كرده رشك برد.
پس وقتى كه بگويد (واياك نستعين ) خداوند مى فرمايد: از من كمك خواست و به من پناه آورد، شما را گواه مى گيرم كه او را در كارش يارى كنم و در گرفتارى اش كمك كنم و در روز رستاخيز در سختى ها دستش را بگيرم . (تا اين فراز حمد، از آن خداوند)
هنگامى كه بنده بگويد: (اهدنا الصراط المستقيم ) تا آخر سوره ، خداوند بزرگ مى فرمايد: اين براى بنده ام ، و هر چه كه بخواهد به او مى دهم ، خواسته او را اجابت كردم و هر چه آرزو نمود به او دادم و از هر چه مى ترسيد ايمنى اش بخشيدم .
از اميرمؤ منان على (عليه السلام ) پرسيدند: يا على ! از (بسم الله الرحن الرحيم ) بگو. آيا جزئى از فاتحه است ؟ فرمود: آرى . رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) آن را مى خواند و يك آيه از سوره حمد محسوبش مى فرمود. فاتحة الكتاب ، سبع المثانى (دو هفت تايى ) است و با (بسم الله الرحمن الرحيم ) كه آيه هفتم آن است ، فضيلت يافته است .
قرائت : قرائت نماز
قال على (عليه السلام ):
اذا صليت . فاسمع نفسك القراءة و التكبير التسبيح
هنگامى كه نماز مى خوانى ، قرائت و تكبير و تسبيح را چنان بجاى آور كه خود بشنوى .
ركوع : علت ركوع
قال على (عليه السلام ):
ثم تاءويل مد عنقك فى الركوع تخطر فى نفسك ، امنت بك ولو ضربت عنقى . ثم تاءويل رفع راءسك من الركوع اذا قلت : سمع الله لمن حمده الذى اخرجنى من العدم الى الوجود.
معنايى كه از كشيدن گردن در ركوع بايد به قلب خطور كند، اين است كه در ايمان به خدا استوارم ، اگر چه گردنم زده شود و معناى سر برداشتن از ركوع و گفتن (سمع الله لمن حمده )اين است كه حمد و ثنايم را مى شنود، آن خدايى كه مرا از نيستى و عدم به وجود آورده است .
معناى ركوع
سئل اميرالمؤ منين (عليه السلام ) ما معنى الركوع ؟ فقال :
معناه امنت بك و لو ضربت عنقى . و معنى قوله : سبحان ربى العظم بحمده ، فسبحانه الله انفة لله - عزوجل - و ربى خالقى ، و العظيم هو العظيم فى نفسه غير موصوف بالصغر، و عظيم فى ملكه و سلطانه ، و اعظم من ان يوصف ، تعالى الله .
از مام على (عليه السلام ) پرسيدند: معناى ركوع چيست ؟ فرمود: يعنى به تو ايمان آوردم ؛ اگر چه گردنم را بزنى . و معناى (سبحان ربى العظيم و بحمد) اين است كه خدا منزه است . بزرگى از آن خداوند است و پروردگارم ، همان خالق من است . فقط او بزرگ است و عظيم يعنى ذاتا بزرگ و اينكه در خود موصوف به كوچكى نيست . و در كشور هستى ، خود پادشاه و فرمانروا است . و بزرگتر است كه توصيف شود او كه بسى ، والاست .
خشوع در ركوع
قال على (عليه السلام ):
فاذا ركعت فقل : اللهم لك ركعت ولك خشعت و لك اسلمت و بك امنت و عليك تولكت و انت ربى خشع لك وجهى و سمعى و بصرى و شعرى و بشرى و لحمى و دمى و مخى و عصبيى و عظامى و ما اقلت الارض منى الله رب العالمين .
هنگام ركوع بگو: بار پروردگارا ! براى تو ركوع مى كنم و براى تو است خشوع من و براى تو است اسلام من و به تو ايمان دارم و بر تو توكل مى نمايم . و تو پروردگار منى و صورت و گوش و چشم و مو و پوست و گوشت و خون و مغز و اعصاب و استخوانم ، تنها براى تو خاشع است و آنچه در روى زمين از من است ، همه از آن خداوند است كه پروردگار عالميان است .
مراقبت از ركوع
كتب اميرالمؤ منين (عليه السلام ) الى محمدبن ابى بكر:
انظر ركوعك و سجودك . فان النبى (صلى الله عليه وآله ) كان اتم الناس صلوة و احفظهم لها. وكان اذا ركع قال : (سبحان ربى العظيم ) ثلاث مرات . و اذا رفع طلبه قال : (سمع الله لمن حمده . اللهم لك الحمد ملى ء سماواتك و ملى ارضك و ملى ما شئت من شى ء.) فاذا سجد قال : (سبحان ربى الاعلى و بحمده )ثلاث مرات .
امام على (عليه السلام ) به محمد بن ابوبكر نوشت : به ركوع و سجودت بنگر و مراقب آن باش ، زيرا پيامبر (صلى الله عليه وآله ) بهتر از همه مردم نماز را به اتمام مى رساند و آن را حفظ مى كرد و وقتى به ركوع مى رفت ، سه بار مى گفت : (سبحان ربى العظيم و بحمد) وقتى كه از ركوع بر مى خاست ، مى گفت : (سمع الله لمن حمد اللهم الك الحمد ملى سماواتك و ملى ارضك و ملى ء ماشئت من شى ء) (خداوند مى شنود از كسى كه او را ستايش مى كند. خدايا ! به اندازه ظرفيت آسمانها و زمينت ، و به اندازه ظرفيت هر چه مى خواهى ، تو را سپاس ) و وقتى به سجده مى رفت ، سه بار مى گفت : (سبحان ربى الاعلى و بحمده )
سجده : سجود و ركوع بهترين عبادات
قال على (عليه السلام ):
نعم العبادة السجود و الركوع
سجود و ركوع در پيشگاه الهى ، چه خوب عبادتى است .
ركوع و سجود زياد
قال على (عليه السلام ):
لا يقرب من الله سبحانه الا كثرة السجود و الركوع .
چيزى جز كثرت سجود و ركوع ، شخص را به تقرب خداوند سبحان نرساند.
افزايش سجود و ركوع
قال على (عليه السلام ):
من رغب فيما عند الله كثر (اكثر) سجوده و ركوعه .
هر شخصى كه به آنچه نزد خداست علاقمند است ، پس سجود و ركوعش را افزايش دهد.
فلسفه سجده بر خاك
قال على (عليه السلام ):
و لمافى ذلك من تعفير عتاق الوجوه بالتراب تواضعا و التصاق كرائم الجوارح بالارض تصاغرا:
هنگامى كه انسان نماز مى خواند، ساييدن گونه ها به خاك نشانه تواضع و گذاردن اعضاء شريف بر زمين دليل كوچك و حقارت است .
سجده مايه تقرب
قال على (عليه السلام ):
اءقرب ما يكون العبد من الله اذا سجد.
نزديك ترين چيزى كه بنده را به خدا نزديك مى كند، سجده است .
اهميت سجده
قال على (عليه السلام ):
لو يعلم المصلى ما يغشاه من جلال الله ما سره اءن يرفع راءسه من السجود.
اگر نمازگزار بداند چه اندازه مشمول جلال الهى است ، هرگز راضى نمى شود كه سر از سجده بردارد.
آداب سجده
قال على (عليه السلام ):
اءلسجود الجسمانى هو وضع عتائق الوجوه عليى التراب و استقبال االارض بالراحتين و الكفين و اءطراف القدمين مع خشوع القلب و اخلاص النية .
سجده بدنى ، گذاشتن قسمت نيكوى صورتها برخاك و رو آوردن به زمين با دو كف دست و كناره هاى دوپا، همراه با خشوع دل و پاك نيست است .
سجده ريا كارانه
قال على (عليه السلام ):
ان رسول الله (صلى الله عليه وآله ) ابصر رجلا دبرت جبهته ، فقال رسول الله (صلى الله عليه وآله ): من يغالب الله يغلبه و من يخدع الله يخدعه الله يخدعه ، فهالا تجافيت بجبهتك عن الارض ولم تشوه خلقك ؟!
رسول گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله ) مردى را ديد كه پيشانى اش بر اثر سجده رياكارانه زخمى شده بود، به او فرمود: هر كس با خدا از در نيرنگ و خدعه در آيد، خداوند نيز به او مى فرمايد: چرا پيشانى ات را از زمين جدا نمى كند تا اين چنين چهره ات را مشوه و زشت نكنى ؟ !
اثر سجده بر پيشانى
قال على (عليه السلام ):
انى لاكره للرجل ان ترى جبهته جلحاء ليس فيها شى ء من اثر السجود.
من دوست ندارم براى مردى كه پيشانى اش صاف باشد و اثرى از سجود بر آن ديده نشود.
طولانى كردن سجده
قال على (عليه السلام ):
اءطيلوا السجود، فما من عمل اشد على ابليس من ان يرى ابن ادم ساجدا لانه امر بالسجود فعصى ، و هذا امر بالسجود فاطاع و نجا.
سجده را طولانى كنيد، كه هيچ كارى بر ابليس سنگين تر از اين نيست كه فرزند آدم را در حال سجده ببيند، چون به او دستور سجده داده شد، ولى عصيان ورزيد؛ در حالى كه فرزند آدم ماءمور به سجده شد و اطاعت كرد و نجات يافت .
روح سجده
قال على (عليه السلام ):
و السجود النفسانى فراغ القلب من الفانيات و الاقبال بكنه الهمة على الباقيات و خلع الكبر و الحيمة و قطع العلائق الدانيوية و التعلى بالخلائق النبوية .
سجده نفسانى (روح سجده ) رها بودن دل از امور فناپذير و روى آوردن با تمام وجود به امور جاودانى و رها كردن كبر و تعصب بيجا و قطع همه علايق دنيوى و آراسته شدن به خلايق نبوى است .
تفسير سجود
قال على (عليه السلام ):
السجدة معناه : منها خلقتنى يعنى من التراب . و رفع راءسك من السجود معهناه : منها اخر جتنى . و السجده الثانية : و اليها تعيدنى . و رفع راءسك من السجدة الثانية : و منها تخرجنى تارة اخرى . و معنى قوله (سبحان ربى الاعلى ): (فسبحان )تت انقة لله ربى و خالقى ، و (الاعلى )الى علا و ارتفع فى سماواته حتى صار العباد كلهم دونه و قهر هم بعزته و من عنده التدبير و اليه تعرج المعارج .(12)
از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) معنى و تفسير سجود را پرسيدند؛ حضرت فرمود: معناى سجود اين است كه خدايا مرا از خاك آفريدى . و چون سر از سجده بردارى بدين معنا است كه مرا از آن برانگيختى . و چون مجددا سر به سجده نهى ، يعنى اين كه دوباره مرا به زمين باز خواهى گرداند. و سر برداشتن از سجده دوم ، يعنى اين مرا مجددا از زمين بر مى انگيزى . و معناى (سبحان زى الاعلى ) چنين است : (سبحان ) يعنى خالق و پروردگار من منزه است از صفات ناپسند و (اعلى ) يعنى : او در ملكوت خود علو و رفعت دارد، تا جايى كه بندگان همگى تحت امر و مقهور عزت اويند. و اوست كه تدبير امور بندگان ، آسمان و زمين مى كند. و همه به سوى او عروج و پرواز مى كنند.
فلسفه دو سجده
قال على (عليه السلام ):
(سئل ما معنى السجدة الاولى )
تاويلها اللهم انك منها خلقتنا يعنى من الارض . و تاءويل رفع راءسك : و منه اخر جتنا. و لسجدة الثانية : و اليها تعيدنا. و رفع راءسك ، و منها تخرجنا تارة اخرى .
(از امام على (عليه السلام ) از فلسفه سجده اول سؤ ال شد) حضرت فرمود: سجده اول به اين معنا است كه خدايا اصل ما از خاك است . و معناى سربرداشتن از سجده اين است كه خدايا ما را از خاك خارج كردى . و معناى سجده دوم ، اين است كه خدايا دوباره ما را به خاك برمى گردانى . و سربداشتن از سجده دوم به معناى اين است كه خدايا يكبار ديگر در قيامت از خاك بيرونماز خواهى كرد.
قنوت : قنوت و سجده طولانى
قال على (عليه السلام ):
طول القنوت و السجود ينجى عذاب النار.
قنوت و سجده طولانى در نماز، نمازگزار را از عذاب آتش نجات مى دهد.
دعاى اميرالمؤ منين عليه السلام در قنوت
و ختار ابن ابى عقيل الدعاءبماروى عن اميرالمؤ منين (عليه السلام ) القنوت )
الهم ليك شخصت الابصار، و نقلت الاقدام ، و رفعت الايدى ؛ و مدت الاعناق ، و انت دعيت بالالسن ، و اليك سرهم و نجواهم فى الاعمال . ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت دعيت بالالسن ، واليك سرهم و نجواهم فى الاعمال ، ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت خير الفاتحين . اللهم انا نسكو اليك غيبة نبينا و قلة عددنا؛ و كثرة عدونا؛ و تظاهر الاعداء علينا؛ و وقوع الفتن بنا، ففرج ذلك اللهم بعدل تظهره ؛ و امام حق تعرفه اله الحق امين رب االعالمين .
(ابن ابى عقيل اين دعا را از حضرت على (عليه السلام ) براى قنوت برگزيده است ) بارخدايا ! چشمها به سوى توست و گامها به سوى تو آمده ؛ و دستها برايت برداشته شده و گردنها كشيده شده و تو با زبانها خوانده مى شوى و پنهان و نجوااى اعمال بندگان نزد تو شكايت مى آوريم از دورى پيامبر خود و كمى تعدادمان و زيادى دشمنان و پيروزى آنها با ما روى آوردن فتنه ها به سوى خود، پس گشايشى كن با عدلى كه ظاهر مى سازد و پيشوااى حقى كه مى شناسانى . پس دعايمان را اجابت كن اى خداى جهانيان .
تشهد: ذكر تشهد
قال على (عليه السلام ):
اذا قال العبد فى التشهد فى الاخير تين و هو جالس اشهد ان لااله الاالله و حده لاشريك له ، و اشهد ان محمدا عبده و رسوله .
هنگامى كه بنده در تشهد آخر نماز است ، در حالى كه نشسته است (به توحيد خداوند و رسالت پيامبرش چنين شهادت دهد:
اشهد ان لا اله الله وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله .
معناى تشهد
قال على (عليه السلام ):
و تاءويل تشهدك : تجديد الايمان و معاودة الاسلام و الاقرار بالبعث بعد الموت و تاءويل قولك : (السلام عليكم و رحمة الله و بركاتة ) ترحم عن الله سبحانه فمعناها هذه امان لكم من عذاب يوم القيامة .
معناى تشهد: تجديد و تكرار شهادتين است كه تجديد ايمان و اسلام است و اعتراف به مبعوث شدن بعد از مرگ . و معناى (السلام عليكم و رحمة الله و بركات ): از خداوند ترحم خواستن براى خود و همه بندگان است ، كه اين خود سبب ايمن شدن از عذاب قيامت خواهد شد.
تعقيبات نماز
آية الكرسى در تعقيب نماز
قال على (عليه السلام ):
قال رسول الله (صلى الله عليه وآله ) يا على اقرا فى دبر كل صلوة اية الكرسى فانه لا يحافظ عليها الا نبى اءو صديق اءو شهيد.
رسول اكم (صلى الله عليه وآله ) به من فرمود: يا على ! در تعقيب هر نمازى آية الكرسى را بخوان ؛ زيرا كسى آن را پاس نمى دارد مگر پيامبر باشد يا به مقام صديق و شهيد رسيده باشد.
دعا بعد از نماز
قال على (عليه السلام ):
من جلس فى مصلاه ثانيا رجليه يذكر الله - تبارك و تعالى - وكل الله عزوجل - به ملكا يقول : از نهج البلاغه شرفا تكتب لك الحسنات و تمحى عنك السيئات و تبنى لك الدرجات حتى ينصرف .
كسى كه در جايگاه نمازش بنشيند و به ذكر خداى تعالى و به تعقيبات بپردازد، خداوند فرشته اى را بر او مامور گرداند كه به وى مى گويد: اى نمازگزارى كه مشغول به دعا هستى ، به شرف و كرامت و فضيلت خود بيفزا (يعنى بيشتر و زيادتر دعاكن ) كه از براى تو حسنات ثبت مى گردد و سيئات محو و نابود مى شود و درجات براى تو افزون مى گردد و اين عنايت ادامه دارد تا وقتى كه او از دعا و تعقيباتش فارغ شود.
سهل انگارى در نماز
دزدترين مردم
قال على (عليه السلام ):
ان اسرق الناس من سرق من صلوته .
دزدترين مردم كسى است كه از نمازش بدزدد (كم بگذارد.)
نماز در حال كسالت
قال على (عليه السلام ):
لا يقومن احدكم فى الصلوة متكاسلا و لا ناعسا و لا يفكرن فى نفسه فانه بين يدى ربه و عزوجل .
هيچ كدام از شما (نمازگزاران ) نبايد به هنگام نماز با حالت كسالت و خستگى به نماز ايستد و نمازگزار نبايد در حال نماز به خود فكر كند؛ زيرا او در برابر پروردگار بزرگ خود ايستاده است .
نماز در حالت خواب
قال على (عليه السلام ):
اذا غلبك عينك و انت فى الصلوة فاتطع الصلوة و نم فانك لاتدرى تدعولك اوعلى نفسك لعلك ان تدعو على نفسك .
اگر چشمت در حال نماز سنگين و در خواب شد، نماز را قطع كن و يخواب ، زيرا نمى دانى كه به سود خود دعا مى كنى يا به زيانت . شايد در آن هنگام به زيان خود دعاكنى .
بازى نكردن در نماز
قال على (عليه السلام ):
لا يعبث الرجل فى صلاته بلحيته و لا بما يشغله عن صلاته .
مرد نبايد در نماز با ريش خود بازى كند و همچنين نبايد سرگرم كارى شود كه او را از نماز غافل نمايد.
اقامه نماز با توجه
قال على (عليه السلام ):
قال رسول الله (صلى الله عليه وآله ): لا يصلى احدكم و به احد العصرين يعنى البول و الغائط.
نبى اكرم (صلى الله عليه وآله ) فرمود: هر يك از شما در حاليكه بول و غائط به وى فشار مى آورد، نبايد نماز بخواند.
آثار ترك نماز
گرفتار شدن در دوزخ
قال على (عليه السلام ):
اءلا تسمعون الى جواب اهل النار حين سئلوا: ما سلككم فى سقر؟ قالوا: لم نك من الملين .
آى به پاسخ اهل دوزخ گوش فرا نمى دهيد كه وقتى از آنها سؤ ال مى شود: (چه چيز شما را گرفتار دوزخ ساخت ؟ گويند: ما از نمازگزاران نبوديم .)
لعنت خدا
قال على (عليه السلام ):
الهم العن من ترك الصلوة متعمدا
خدايا لعنت كن كسى را كه عمدا نماز را ترك كند.
قبولى نماز
شرط قبولى نماز
قال على (عليه السلام ):
يا كميل ! انظر فيما تصلى و على ما تصلى و ان لم تكن من وجهه و حله فلا قبول .
على (عليه السلام ) خطاب به كميل فرمود: اى كميل ! نگاه كن ببين كه در كجا نماز مى گزارى و بر روى چه چيز به نماز ايستاده اى . اگر آن چيزى را كه براى نمازت استفاده مى كنى حلال و مباح نباشد، نمازت قبول نيست .
قبولى نماز، عيد است
قال على (عليه السلام ):
انما هو عيد لمن قبل الله صيامه و شكر قيامه و كل يوم لا يعصى الله فيه فهو يوم عيد.
امروز عيد كسى است كه خداوند روزه اش را قبول كرده و نمازش را پاس داشته است و هر روز كه در آن نافرمانى خدا نشود، عيد واقعى آن روز است .
اصلاح بين مردم
قال على (عليه السلام ):
فانى سمعت جدكما (صلى الله عليه وآله ) يقول : صلاح ذات لبين افضل من عامة الصلود و الصيام .
(اى حسن و حسين ) همانا من از جدتان رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) شنيدم كه مى فرمود: سازش را بين مردم برقرار كردن (پراكندگيها را پيوند دادن ) از هر نماز و روزه اى برتر است .
موانع قبولى نماز
گناه ، مانع نماز شب
جاء رجل الى اميرالمؤ منين (عليه السلام ) فقال : يا اميرالمؤ منين انى قد حرمت الصلوة باليل . فقال اميرالمؤ منين (عليه السلام ): انت رجل قد قيدتك ذنوبك . مردى نزد اميرالمؤ منين (عليه السلام ) آمد و گفت : اى اميرالمؤ منان ! من از نماز شب محروم شدم . على (عليه السلام ) فرمود: تو مردى هستى كه گناهانت تو را گرفتار (اسير) كرده است .
پرخورى و نماز
قال على (عليه السلام ):
و اياكم و البطنة . فانها مقساة للقلب و مكسلة عن الصلوة و مفسدة للجسد.
از پرخورى دورى كنيد كه موجب قساوت قلب و باعث كسالت از اقامه نماز و سبب تباهى بدن است .
منع از زكات
قال على (عليه السلام ):
لا يقبل الله الصلوة ممن منع الزكاة
هر كس مانع دادن زكات شود، نمازش قبول نمى شود.
نمازهاى مستحبى
تقدم نماز واجب
قال على (عليه السلام ):
لا تقض نافلة فى وقت فريضة . ابدا بالفريضة ثم صل ما بدالك .
نماز مستحبى را در وقت واجب به جانياور. اول نماز واجب را شروع كن سپس نماز مستحبى را انجام بده .
نماز واجب و مستحب پنجاه و يك ركعت
قال على (عليه السلام ):
قال الله تعالى لنبيه (صلى الله عليه وآله ) و كانت الامم السابقة قد فرضت عليهم خمسين صلوة فى خمسين وقتا، و هى من الاصار التى كانت عليهم . فرفعتها عن امتك و جعلتها خمسا فى خمسة اوقات وهى احد و خمسون ركعة و جعلت لهم اجر خمسين صلوة .
از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت شده كه خداوند به رسولش (صلى الله عليه وآله ) فرمود: من براى پيشينيان پنجاه نماز در پنجاه وقت واجب كرده بودم و اين يكى از مشكلاتى بود كه امتهاى گذشته داشتند، ولى اين بار را از دوش امت تو برداشتم و به جاى آن ، پنج نماز در پنج وقت براى شما قرار دادم . كه اين پنج نماز در پنج نوبت (بهمراه نوافل آن ) پنجاه و يك ركعت است و ثواب پنجاه نماز را دارد.
انجام نافله با اقبال قلب
قال على (عليه السلام ):
ان القلوب اقبالا و ادبارا. فاذا اقبلت فاحملوها على النوافل . و اذآادبرت فاقتصروا بها على الفرائض .
همانا براى دلها روى كردن و پشت كردنى است . پس هرگاه روى كرد (علاقه نشان داد) به انجام نمازهاى نافله وادارش كنيد و هرگاه پشت كرد (بى علاقگى كرد) به انجام واجبات بسنده كنيد.
اعتدال در نمازهاى مستحبى
قال على (عليه السلام ):
لاقربة بالنوافل اذا اضرت بالفرائض .
اگر نمازهاى مستحبى به نمازهاى واجب ضرر برساند، موجب قرب به خداوند نخواهد شد.
اولويت نماز واجب
قال على (عليه السلام ):
اذا اضرت النو افل ائض فارفضوها.
هرگاه مستحبات به واجبات زيان رساند. آن مستحبات را ترك كنيد.
نماز بعد از سفر
قال على (عليه السلام ):
كان النبى (صلى الله عليه وآله ) اذا قدم من سفر يصلى ركعتين .
پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله ) هنگام بازگشت از سفر دو ركعت نماز مى خواند.
نماز جماعت
صف اول نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
افضل الصفوف اولها و هو صف الملائكه و افضل المقدم ميامن الاامام .
بهترين صفهاى نماز جماعت ، صف اول است كه صف ملائكه است و بهترين جاى صف اول ، سمت راست امام است .
تنظيم صفهاى نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
سدوا فرج الصفوف . و من استطاع ان يتم الصف الاول او الذى يليه فليفعل ذلك احب الى نبيكم . و تموا لصفوف ، فان الله و ملائكته يصلون على الذين يتمون الصفوف .
صفوف خالى نماز جماعت را پركنيد. و هر كسى كه قدرت دارد صف اول را كامل كند يا پهلوى صف اول را پركند، اين كار را انجام دهد. به درستى كه اين كار نزد پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله ) پسنديده است . و صفهاى نماز جماعت را كامل كنيد، به درستى كه خدا و ملائكه درود مى فرستند بر آنان كه صفوف را تكميل كنند.
خواندن نماز صبح به جماعت
قال على (عليه السلام ):
من صلى الفجر فى جماعة رفعت صلوتة فى الصلوة الابرار وكتب يومئذ فى وفد المتقين .
كسى كه نماز صبح را به جماعت بخواند، نمازش در ميان نيكان بالا برده مى شود و آن روز (نام او) در جرگه پارسايان نوشته شود.
مقدار نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
و اذا قمت فى صلوتك للناس ، فلاتكومنفرا و لا مضيعا. فان فى الناس من به العلة و له الحاجة .
و هنگامى كه به نماز جماعت براى مردم مى ايستى ، بايد نمازت نه نفرت آور و نه تضييع كننده باشد. (نه آنقدر آن را طول بده كه موجب تنفر ماءمومين شود و نه آنقدر سريع كه نماز را ضايع كنى ) چرا كه در بين مردمى كه با تو به نماز ايستاده اند، هم بيمار وجود دارد و هم افراد حاجتمند هست .
رعايت حال نمازگزاران در نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
وقد ساءلت رسول الله (صلى الله عليه وآله ) حين وجهنى الى اليمن كيف اصلى بهم ؟ فقال صل بهم كصلوة اضعفهم و كن بالمؤ منين رحيا
هنگامى كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) مرا به سوى يمن مى فرستاد، از ايشان پرسيدم : چگونه با آنان نماز بخوانم ؟ آن حضرت فرمود: نمازى بخوان همچون نمازى كه ناتوان ترين آنها مى خواند و نسبت به مؤ منان رحيم و مهربان باش .
رعايت حال نمازگزاران
قال على (عليه السلام ):آخر ما فارقت عليه حبيب قلبى اءن قال : يا على ! اذا صليت فصل صلوة اءضعف من خلفك و لا تتخذن مؤ ذنا ياءخد على اءذانه اءجرا.
آخرين لحظه اى كه از محبوب دلم حضرت رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) جدا شدم ، به من فرمود: يا على ! چون با مردم نمازخواندى ، نمازناتوان ترين كسى را كه پشت سرت قرار گرفته بجاى آور. و مؤ ذنى را كه براى اذان گفتن مزد دريافت كند به كار اذان مگمار.
رعايت حال ناتوانان در نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
وصلوا بهم صلوة اضعفهم و لا تكونوا فتانين .
و با مردم همانند ناتوان ترين آنان نماز بگزاريد (با طول دادن آن موجبات زحمت آنان را فراهم نياوريد) و سبب فتنه و فساد نباشد من
مواظبت بر نماز جماعت
قال على (عليه السلام ):
مروة الحضر قراءة القران و مجالسة العلما و النظر فى الفقه و المحافظة على الصلوة فى الجماعات .
جوانمردى در هنگام حضور در وطن شامل تلاوت قرآن و هم نشينى با علماء و نگريستن در احكام دين و مواظبت بر نماز خواندن در جماعتها است .
امام جماعت برترين افراد
قال على (عليه السلام ):ان رسول الله (صلى الله عليه وآله ) قال : امام القوم وافدهم الى الله . فقد موافى صلواتكم افضلكم .
رسول اكرم (صلى الله عليه وآله ) فرمود: پيشواى هر قوم كسى است كه جلودار ايشان در حركت به سوى خدا باشد. پس در نماز خود برترين تان را مقدم بداريد.
شرايط امام جماعت
قال على (عليه السلام ):
لا تقدموا سفهائكم فى صلوتكم و لا على جنائز كم . فانهم و فدكم الى ربكم .
سفيهان و بى خردان را در نماز جماعت و نماز اموات خود امام قرار ندهيد؛ زيرا آنها نخستين كسانى هستند كه به پروردگارتان وارد مى شوند.
شرايط امام جماعت و مؤذن
قال على (عليه السلام ):
قال رسول الله (صلى الله عليه وآله ): يؤ مكم اءقرئكم . و يؤ ذن لكم خياركم (وفى حديث اءفصحكم ).
رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) فرمود: (لازم است ) آنكه قرائتش نيكوتر است امام جماعت شما باشد و خوبان شما مؤ ذن شما گردند. (و در حديثى آمده است كه فصيح ترين شما اذان بگويد.)
محروميت از امور اجتماعى
بلغه ان قوما لا يحضرون الصلوة فى المسجد. فخطب فقال : ان قوما لا يحضرون الصلوة معنا فى مساجدنا، فلايواكلونا و لا يشاربونا و لا يشاورونا و لا يناكحوا و لا ياءخذوا من فيئنا شيئا، او يحضروا معنا صلوتنا جماعة .
به اميرالمؤ منين على (عليه السلام ) خبر رسيد كه گروهى براى نماز در مسجد حاضر نمى شوند. حضرت خطبه اى خواند و در آن خطبه چنين فرمود: به درستى كه گروهى براى نماز در مساجد ما حاضر نمى شوند. پس با ما هم ، نه غذا بخورند، نه آب بياشامند و نه مشورت كنند و نه از ما (زن ) بگيرند و از غنائم ما چيزى اخذ نكنند، تا اين كه در نماز جماعت با ما حاضر شوند. 0
نماز شب
آثار نماز شب
قال على (عليه السلام ):
قيام اليل مصحة للبدن و مرضاة للرب - عزوجل - و تعرض الرحمة و تمسك باخلاق النيين
برخاستن براى نماز شب ، موجب تندرستى و خشنودى پروردگار (عزوجل ) و استحقاق رحمت و تمسك به اخلاق پيامبر است .
ترك نكردن نماز شب
قال على (عليه السلام ):
ما تركت صلوة اليل منذ سمعت قول النى (صلى الله عليه وآله ): صلوة اليل نور فقال ابن الكواء: و لا ليلة الهرير؟ قال ليلة الهرير.
از زمانيكه گفتار رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) را شنيدم كه فرمود: نماز شب نور است ، نماز شب را ترك نكردم . ابن كواء عرض كرد: حتى در اليلة الهرير (13) (هم آن را ترك نكرديد؟) فرمودند: حتى در ليلة الهرير هم آن را ترك نكردم .
سفارش به نماز شب
قال على (عليه السلام ):
اءوصيكم بقيام الليل . اءوصيكم بقيام اليل .
شماراسفارش مى كنم به شب زنده دارى ، شما را وصيت مى كنم به شب زنده دارى .
نماز شب در شب عمليات
قال على (عليه السلام ):
الا انكم ملاقوا العدو غدا - ان شاء الله - فاءطيلوا الليلة القيام و اكثروا تلاوة القران و اسئلوا الله الصبر و النصر.
در جنگ صفين به همراه خود فرمود: شما فردا با دشمن نبرد خواهيد كرد؛ لذا امشب را بيشتر در نماز باشيد (نماز شب بخوانيد) و فراوان قرآن بخوانيد و از خداوند صبر و نصرت بخواهيد.
نماز شب ياران محمد (صلى الله عليه وآله )
قال على (عليه السلام ):
لقد رايت اصحاب محمد (صلى الله عليه وآله ) فما ارى احدا يشبههم منكم . لقد كانوا يصبحون شعثا غبرا و قد باتوا سجدا و قياما يراوحون بين جباههم و خذودهم و يقفون على مثل الجمر من ذكر معادهم كان بين اعينهم ركب المعزى من طول سجودهم اذا ذكر الله هملت اعينهم حتى تبل جيوبهم و مادوا كما يميد الشجر يوم الريح العاصف ، خوفا نت من العقاب و رجاءللثواب .
من ، اصحاب محمد (صلى الله عليه وآله ) را ديده ام و كسى از شما را شبيه به آنان نمى بينم .
اصحاب محمد (صلى الله عليه وآله ) شب را در حال سجده و قيام بودند و با چهره ژوليده و عبار آلوده شب را به صبح مى رساندند و پيشانى ها و صورت هاى خويش را به طور متناوب بر زمين مى نهادند. آن رشد يافتگان با يادآورى بازگشت خويش ، چنان مى شدند كه گويى برگدازه آتش ايستاده اند. از طول سجود، ميان چشمانشان مانند زانوى بز برآمده بود. چشمانشان چنان گريان بود كه گريبان شان را خيس مى كرد، و به جهت ترس از كيفر و اميد پاداش ، مانند درختى در تند باد مى لرزيدند.
نماز شب شعار پرهيزكاران
قال على (عليه السلام ):
سهر الليل شعار المتقين و شيمة المشتاقين .
شب زنده دارى ، شعار پرهيزكاران و روش مشتاقان است .
تاءثير شب زندارى
قال على (عليه السلام ):
فاتقوا الله عباد الله تقية ذى لب ، شغل التفكر قلبه ، انصب الخوف بدنه و اسهر التهجد غرار نومه ، و اظماء الرجاء هواجر يومه ، و ظلف الزهد شهواته ، و او جف الذكربلسانه ، و قدم الخوف لامانه .
اى بندگان خدا ! از خدا بترسيد، همانند ترسيدن خردمند كه انديشه (قيامت ) او را به خود مشغول كرده ، و ترس از خدا جسمش را رنجور ساخته ، و شب زنده دارى ، (براى عبادت ) خواب اندك او را گرفته ، و اميد به حق ، او را در نيم روز نگاه داشته بى توجهى به دنيا خواهش هاى نفس را از او دور كرده است . او پيوسته ذكر خدا بر زبانش جارى است و ترس (از خدا) را براى امنيت (روز رستاخيز بر همه چيز) مقدم داشته است .
آداب نماز شب و شب زنده داران
قال على (عليه السلام ):
اما الليل فصافون اقدامهم ، تالين لاجزاء القران يرتلونها ترتيلا يحزنون به انفسهم و يستثيرون به دواء دائهم . فاذا مراوا باية فيها تشويق ركنواليها طمعا و تطلعت نفوسهم اليهم شوقا و ظنوا آنهانصب اعينهم . و اذا مروا ياية فيها تخويف ، اصغوا اليها مسامع قلوبهم و اظنوا انهم زفير جهنم و شهيقها فى اصول اذانهم ، فهم حانون على اوساطهم ، مفترشون اجباهم و اكفهم و ركبهم و اطراف اقدمهم يطلبون الى الله فى فكاك رقابهم . و اما النهار فحلماء علماء ابرار اتقيا.
(پرهيز كاران ) به هنگام شب به پا مى خيزند و آيات قرآن را با دقت و تاءميل مى خوانند و با خواندن و انديشيدن در آن ، خود را محزون مى سازند و مى كوشند كه با آن ، درد خود را درمان كنند.
هر گاه به آيه اى برسند كه شوق انگيزو اميد آفرين باشد، به آن طمع ورزنده و مشتاقانه به آن نگرند. گويى پاداشى كه آن آيه بازگو مى كند در برابر ديدگان آنهاست . و چون به آيه اى برسند كه در آن ترس و بيم است ، گوش دل خويش را مى گشايند كه گويى فرياد و فغان در كنار گوش آنهاست .
قامت خود را در مقابل حق خم مى كنند و پيشانى و كف دستان و زانوان سرانگشتان را بر زمين مى نهند و از خداوند بزرگ آزادى خويش را (از آتش دوزخ درخواست مى كنند و به هنگام روز، شكيبا و دانا و نيكوكار و پرهيز كار مى باشند.
شب زنده دارى
قال على (عليه السلام ):
نعم عون العبادة السهر.
شب زنده دارى براى عبادت ، كمك خوبى است .
شب زنده دارى ؛ بهار اولياء
قال على (عليه السلام ):
سهر اليل فى طاعة الله ، ربيع الاولياء و روضة السعدادء
شب در طاعت و عبادت خدا بيدار ماندن ، بهار اولياء و بوستان نيك بختان است .
توجه مؤ من به نماز شب
قال على (عليه السلام ):
ان الله - جل جلاله - اذا راءى قرية اسرفوا فى المعاصى و فيها ثلاثة نفر من المؤ منين ناداهم - جل جلاله و تقدست اسماوه - يا اهل معصيتى ! لولاما فيكم من المؤ منين ، المتحابين بجلالى ، اءلعامرين بصلوتهم تارضى و مساجدى المستغفرين بالاسحار خوفا منى لانزلت بكم عذابى ثم اباليى
چون خداوند - جل جلاله - ديد كه مردمى در گناهان زياده روى كردند و در ميان آنها، سه نفر از مؤ منين هستند، خداوند - عزوجل - ندا مى كند: اى گناه كاران ! اگر در ميان شما نبودند كسانى كه براى من با هم دوستى مى كنند و با نماز خواندنشان ، زمين من و مسجدهاى مرا آباد مى كنند و شب ها در موقع سحر از خوف من ، آمرزش مى خواهند، عذابم را بر شما نازل مى كردم و هيچ درنگى نمى كردم .
تقوا و نماز شب
قال على (عليه السلام ):
عباد الله ان تقوى الله حمت اءوليا الله محارمه و الزمت قلوبهم مخافته حتى اسهرت لياليهم .
اى بندگان خدا، پرهيزكارى ، دوستان خدا را از انجام كارهاى حرام باز مى دارد و ترس از خدا آن چنان در دل آنان جاى مى گيرد كه شب ها را (براى نماز) بيدار مى مانند.
نماز شب بى روح
قال على (عليه السلام ):
و كم من قائم ليس له من قيامه الا السهر و العناء حبذا نوم الا كياس .
چه بسا شب زنده دارانى كه ايستادن و نمازگزاردنشان جز بيدارى و رنج حاصلى ندارد؛ چه نيكو است خواب زيركان .
نماز جمعه
وجوب نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
العشيرة اذا كان عليهم امير يقيم الحدود عليهم فقد وجب عليهم الجمعة و التشريق .
هر گاه طايفه اى اميرى داشته باشند كه حدود (الهى ) را برايشان اجرا نمايد، اقامه نماز جمعه رفتن به منى در ايام تشريق بر آنان واجب است .
آداب ورود به نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
لا باس بان يتخطى الرجل يوم الجمعة الى مجلسه حيث كان . فاذا خرج الامام ، فلايتخطان احد رقاب الناس و ليجلس حيث يتيسر الا من جلس على الابواب و منع الناس ان يمضوا الى السعة فلا حرمة ان يتخطاه .
مانعى ندارد كه نمازگزار روز جمعه به سمت جاى خود در نماز گام بردارد؛ ولى وقتى امام براى ايراد خطبه آماده شد. كسى نبايد بر سر و گردن مردم راه برود. (بلكه بايد هر كجا كه ممكن بود بنشيند) مگر بر كسى كه در كنار درهاى ورودى نشسته باشد و وجود او در آنجا مانع ورود ديگران به قسمتهاى خالى باشد كه در اين صورت اگر لگد مال شود حرمتى ندارد.
قرائت سوره جمعه و منافقين در نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
تقراء صلوة الجمعة فى الاولى الحمد و الجمعة و فى الثانية الحمد و المنافقين .
در نماز جمعه در ركعت اول حمد و سوره جمعه ، و در ركعت دوم سوره حمد و منافقين را بخوانيد.
سكوت در نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
لا كلام و الامام يخطب و لا التفات الا كمايحل فى الصلوة . و انما جعلت الجمعة ركعتين من اءجل الخطبتين .
در حاليكه امام خطبه مى خواند، نبايد سخن گفت و نبايد به غير امام التفات و توجه نمود. مگر همان مقدارى كه در نماز تجويز شده است . و نماز جمعه به خاطر دو خطبه ، دو ركعت مقرر گرديده است .
گوش دادن به خطبه هاى نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
يستقبل الناس الامام (عند الخطبة ) بوجوههم و يصغون اليه .
مردم به هنگام خطبه روبروى امام مى نشينند و به خطبه او گوش فرا مى دهند.
كفايت نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
اذا شهدت المراءة و العبد الجمعة اجزاءت عنهما من صلوة الظهر.
چون زن و غلام در نماز جمعه حاضر شدند. (نماز جمعه ) به جاى نماز ظهر آنها محسوب خواهد شد.
اثر مخالفت با نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
ثلاثة ان كنتم خالفتم فيهن ائمتكم هلكتم : جمعتكم و جهاد عدوكم و مناسككم .
اگر در سه چيز با رهبران و پيشوايان خود مخالف ورزيد، هلاك خوابيد شد: نماز جمعه ، جهاد با دشمن و مناسك حج .
مرگ در راه نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
ضمنت لستة على الله الجنة ... منهم رجل خرج الى الجمعة فمات فله الجنة .
براى شش نفر ضمانت مى كنم كه خداوند بهشت را به آنها عطا كند:... از آنها مردى است كه در راه نماز جمعه بميرد؛ پس جايگاهش بهشت است .
ترس از عدم حضور در نماز جمعه
نهى على (عليه السلام ) ان يشرب الدواء يوم الخميس مخافة ان يضعف من الجمعة .
على (عليه السلام ) از خوردن دارو در روز پنجشنبه نهى فرمود تا مبادا )به دليل سستى ) از حضور در نماز جمعه ناتوان شود.
ترك نماز جمعه بدون عذر
قال على (عليه السلام ):
من ترك الجمعة ثلاثا متتابعة لغير علة كتب منافقا.
هر كس سه نوبت پياپى نماز جمعه را بدون عذر ترك نمايد، در زمره منافقان است .
افراد معاف از نماز جمعه
قال على (عليه السلام ):
اءلجمعة واجبة على كل مؤ من الا الصبى و المراة و العبد و المريض .
نماز جمعه بر هر فرد مؤ من واجب است مگر بر كودك ، زن ، غلام و مريض .
مسافرت فقط با عذر شرعى
قال على (عليه السلام ):
لا تسافر فى يوم جمعة حتى تشهد الصواة ، الا فاصلا فى سبيل الله او فى امر تعذربه .
پيش از حضور در نماز جمعه مسافرت نكن ، مگر اينكه كار واجبى (مانند جهاد) در راه خدا انجام دهى ، يابه سراغ كارى بروى كه شرعا معذور باشى .
مسجد
حريم مسجد
قال على (عليه السلام ):
حريم المسجد اربعون ذراعا و الجوار اربعون دارا من اربعة جوانبها.
حريم مسجد، چهل ذرع است و چهل خانه از چهار طرف ، همسايه مسجد است .
احترام به مسجد
قال على (عليه السلام ):
من و قر مسجد القى الله يوم يلقاه ضاحكا مستبشرا و اعطاه كتابه بيمينه
كسى كه حركت مسجد را نگه دارد، روز قيامت خداوند را با چهره اى خندان و شادمان ملاقات مى كند و خداوند نامه اش (نامه اعمالش ) را به دست راستش مى دهد.
همسايه مسجد
قال على (عليه السلام ):
لا صلوة لجار المسجد الا فى المسجد الا ان يكون به عذرا او به علة . فقيل : و من جار المسجد يا امير المؤ منين ؟ قال : من سمع النداء
نماز همسايه مسجد چنانچه عذر يا بيمارى نداشته باشد جز در مسجد مقبول در گاه الهى نخواهد بود. از آن حضرت سؤ ال شد: همسايه مسجد چه كسى است ؟ فرمود: كسى كه صداى اذان را بشنود.
نماز همسايه مسجد
قال على (عليه السلام ):
ليس لجار المسجد صلوة اذا لم يشهد المكتوبة فى المسجد اذاكان فارغا صحيحا
براى همسايه مسجد (در صورتى كه فارغ كه فارغ و تندرست باشد) نمازى نيست مگر در مسجد.
آبادى مسجد
قال على (عليه السلام ):
ان الله - عزوجل - اذا اراد ان يصيب اهل الارض بعذاب قال : لولا الذين يتحابون بجلالى و يعمرون مساجدى و يستغفرون بالاسحار لانزلت بهم عذابى .
خداوند سبحان وقتى اراده مى كند مردم روى زمين را گرفتار عذاب (دنيوى ) كند گويد: اگر نبودند افرادى كه مرا به خاطر جلال و جبروتم دوست مى دارند. و مساجد مرا آباد مى كنند. و سحرگاهان استغفار مى كنند.
آداب ورود به مسجد
قال على (عليه السلام ):
من اراد دخول المسجد فليد خل على سكون و وقار. فان المساجد بيوت الله واحب البقاع اليه
هر كسى مى خواهد داخل مسجد گردد با آرامش و با طماءنينه وارد شود؛ چون مساجد خانه هاى خدا و محبوب ترين محلها در نظر اوست .
نرفتن به مسجد با دهان بدبو
قال على (عليه السلام ):
من اكل شيئا من الموذيات ريحها، فلا يقربن المسجد.
كسى كه چيز بدبويى بخورد (مثل سير) (در صورتى كه موجب آزار مردم مى شود،) نبايد به مسجد برود.
فضيلت نماز در مكانهاى مقدس
قال على (عليه السلام ):
صلوة فى بيت المقدس الف صلوة . و صلوة فى المسجد الاعظم مائة صلوة و صلوة فى مسجد القبية خمس و عشرون صلوة و صلوة فى مسجد السوق اثنتا عشرة صلوة .
يكى نماز در بيت المقدس برابر با هزار نماز، و در مسجد بزرگ شهر (مسجد جامع ) شهر برابر با صد نماز، و در مسجد قبيله (محله ) برابر بيست و پنج نماز، و در مسجد بازار برابر دوازده نماز فضيلت دارد.
فضيلت مساجد خاص
قال على (عليه السلام ):
اربعة من قصور الجنة فى الدنيا: المسجد الحرام و مسجد الرسول (صلى الله عليه وآله ) و مسجد بيت المقدس ، و مسجد الكوفة .
در دنيا چهار عمارت از كاخهاى بهشت مى باشند: مسجد الحرام مسجد النبى (صلى الله عليه وآله )، مسجد بيت المقدس و مسجد كوفه .
نماز در مسجد الحرام
قال على (عليه السلام ):
النافلة المسجد الحرام الاعظم تعدل عمرة مبرورة . و صلوة الفريضة تعدل حجة متقبلة .
نماز نافله (مستحب ) در مكان عظيم مسجد الحرام برابر با يك عمره است . و نماز واجب در آنجا واجب در آنجا معادل با يك حج مقبول است .
نشستن رو به قبله
قال على (عليه السلام ):
من لسنة اذا جلست فى المسجد ان تستقبل القبلة .
رو به قبله نشستن در مسجد، سنت (و مستحب ) است .
نشستن در مسجد
قال على (عليه السلام ):
الجلسة فى الجامع خير لى من الجنة . فان الجنة فيها رضا نفسى . و الجامع فيها رضا ربى .
نشستن در مسجد براى من بهتر از نشستن در بهشت است ؛ زيرا بودن در بهشت مرا خوشنود مى سازد و بودن در مسجد موجب رضايت و خوشنودى خدايم مى باشد.
خوشبوكردن مسجد
قال على (عليه السلام ):
... و جمروها (المساجد) فى كل سبعة ايام .
... و مساجد را هر هفته خوشبو و معطر كنيد.
رعايت بهداشت در مسجد
قال على (عليه السلام ):
من و قر المسجد من نخامته ، لقى الله يوم القيامة ضاحكا قد اععطى كتابه بيمينه . و ان المسجد ليلتوى عند النخامة كتلوى احدكم بالخير ران اذا وقع به .
كسى كه به احترام مسجد از انداختن اخلاط (آب بينى و سينه ) در آن خوددارى كند، در روز قيامت با سرور و شادمانى و در حالى كه نامه اعمالش را در دست راست دارد، خداوند متعال را ملاقات مى كند و كسى كه در مجد خلط مى اندازد، مسجد (از نفرت ) به خود مى پيچد، همان طور كه اگر يكى از شما را با چوب خيزران بزنند، از شدت درد به خود مى پيچيد.
افزايش روزى
قال على (عليه السلام ):
الجلوس فى المسجد من طلوع الفجر الى طلوع الشمس اسرع فى طلب الرزق من الضرب فى الارض .
نشستن در مسجد از طلوع فجر تا طلوع خورشيد روزى را بهتر (سريعتر) از تلاش براى كسب آن به تو مى رساند (يعنى بودن در مسجد در اوقات ياد شده روزى انسان را زياد مى كند.)
نماز و خانواده
آموزش نماز به فرزندان
قال على (عليه السلام ):
علموا صبيا نكم الصلوة و خذوهم بها اذا بلغوا ثمانى سنين .
نماز را به فرزندان خويش بياموزيد. و چون به هشت سالگى رسيدند آنانت را به خواندن اين فريضه الهى وادار نماييد.
آموزش نماز به فرزندان
قال على (عليه السلام ):
علموا صبيا نكم الصلوة و خدوهم بها اذا بلغوا الحلم .
به كودكان خود نماز بياموزيد و آنها را به هنگام بلوغ به خاطر ترك نماز مؤ اخذه كنيد.
آموزش نماز به فرزندان
قال على (عليه السلام ):
اذا عقل الغلام و قراءشى ء من القران علم الصلوة .
هر گاه كودك به حد رشد برسد و مقدارى از قرآن را بخواند، به او نماز آموخته شود.
سفارش امام على عليه السلام به فرزندش
قال على (عليه السلام ):
اوصيك يا بنى بالصلوة عند وقتها.
فرزندم ! تو را به نماز در اول وقت سفارش مى كنم .
زمان نماز كودكان
قال على (عليه السلام ):
يجب الصلوة على الصبى اذا عقل
نماز بر كودك ، زمانى كه عقلش رسيد لازم است .
همراهى طفل براى نماز
قال الصادق (عليه السلام ):
كان على (عليه السلام ) قد جعل بيتا فى داره ليس بالصغير و لا بالكبير الصلوته . و كان اذا كان الليل ذهب معه بصبى لا يبيت معه فيصلى فيه .
امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد: اميرالمؤ منين (عليه السلام ) در خانه خود اتاق متوسطى براى نماز خود اختصاص داده بود. شبها براى نماز خواندن طفل كوچكى را كه نمى خوابيد با خود به آن اتاق برده ، نماز مى خواند.
نماز و خانواده
قال على (عليه السلام ):
فكان ياءمربها اهله و يصبر عليها نفسه
(رسول خدا (صلى الله عليه وآله ) خانواده اش را به اقامه نماز امر مى فرمود و خود نيز با بردبارى به انجام آن مى پرداخت .
منابع:
بحارالانوار
نهج البلاغه
شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد
دعائم الاسلام
سفينة البحار
شرح غررالحكم
الخصال باب الثلاثه
عيون اخبار الرضا
اسرار العبادات و حقيقة الصلوة
محجة البيضاء
وسايل الشيعه
كنز العمال
ميزان الحكمة