حسن خلق
استاد محسن زاده
محقق :
سيد عليرضا شريعتي
خلق يا خلق ، به معناي خوي و سرشت است .كه عبارت است از :چگونگي نفس وباطن انسان ، ونقطه مقابل خلق است كه به معناي چگونگي جسم و ظاهر اوست . همچنان كه جسم ، متصف به نيكي و زشتي مي شود ، نفس نيز چنين است؛ ولي اتصاف نفس ،تحت اختيارواراده انسان است ؛ زيرا اسباب ان – بر خلاف ويژگي هاي ظاهري جسماني – اختياري است . زيرا شكل نفس و روح برزخي ، تابع صفات دروني دنيوي است و مطابق حالات و ملكات ان ، شكل مي گيرد ؛ چه بگوييم روح در عالم برزخ ،مستقل و قايم به نفس است و چه بگوييم در ان عالم ، روح ،در يك قالب مثالي حلول مي كند . بلكه جسم دنيوي مؤمن هم كه پس از پراكنده شدن در زمين ،در روز قيامت ، جمع اوري ، زنده و برانگيخته مي شود ، هر چند به هنگام بر انگيخته شدن به صورت دنيايي خود مي باشد ؛ اما هنگامي كه زمان باريابي به حضور خداوند متعال و ورود به بهشت نزديك شود ، بر طبق صفات و خصلتهايي كه كسب كرده و خود را با انها اراسته ، شكل مي گيرد .
بنابراين ، در هر دو عالم يعني برزخ وقيامت ، خصلتهاي باطني وسجاياي روحي به صورتهاي برزخي و اخروي ، اشكار مي گردند ؛ زيرا در دنيا ، اصلاح نفس و تحصيل فضيلتها و زدودن رذايل به دست انسان است و باورهاي باطني،از قبيل كفر و ايمان و اعمال ظاهري ، از قبيل اطاعت و عصيان ، دخالت تام در اين صفات و ملكات دارند . لذا چگونگي ، زيبايي و سپيدي صور برزخي و زشتي و سياهي ان ، در دست انسان است . مي توان ان را به هر شكل كه بخواهد در بياورد و به هر صورتي كه بخواهد بسازد ، در هر صورت ،مانند كاريكاتور اثاري از صفات كمي و كيفي سابقش ، باقي مي ماند ، كه بوسيله انها ، درميان مردم شناخته مي شود. خداوند متعال مي فرمايد:« يتعارفون بينهم ؛(در روز رستاخيز مردم) يكديگر را (ببينند و)بشناسند. »(1)
1- يونس 45
حسن خلق به دو معنا به كار مي رود :
يكي به معناي خوش رفتاري با مردم ، خويشان وبيگانگان ، با روي گشاده ، برخورد نيكو ، كلام خوش ، مصاحبت نيك ، رعايت حقوق ، مهرباني ، دلسوزي و مانند اينها .
ديگري به معناي خوبي جميع صفات روحي كه در نيكي صورت برزخي يا اخروي مؤثرند. تحصيل اين صفت دشوار است و به جز اولياء خدا و انسانهاي بي همتا ، براي كسي حاصل نمي شود و لذا در تعريف اين صفت گفته شده: يك حالت نفساني است كه از به هم پيوستن و شبكه شبكه شدن بعضي از خصلتهاي نفساني با بعضي ديگر پديد مي ايد و ان ، حسن صورت باطني است كه همان صورت ادراك كننده است ؛همچنان كه حسن خلق ، صورت ظاهر و تناسب اجزاست ، ولي فقط حسن صورت باطني ، ممكن است اكتسابي باشد لذا احاديث فراواني ، در تشويق به ان و تحصيلش وارد شده است .
ادله و روايات مربوط به اين بحث ، مراد از حسن خلق را آشكار مي كنند .
در قرآن كريم مي خوانيم :
- «انك لعلي خلق عظيم ؛(اي پيامبر)تواخلاق عظيم وبرجسته اي داري!» (1)
- « فبما رحمه من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك ؛ به( بركت ) رحمت الهي ، در برابر آنان (=مردم ) نرم ( ومهربان) شدي و اگر خشن وسنگدل بودي ، از اطراف تو پراكنده مي شدند . » (2)
در روايت نيز مي خوانيم:
- حد حسن خلق ، اين است كه ، خويت نرم وكلامت نيكو باشد وبرادر را با روي گشاده ملاقات كنيم .
1- قلم 4
2-ال عمران 159
- مومن ، آسان گيرنده ، نرم خو و بخشنده و داراي حسن خلق است .
- مومنان برگزيده ، خوش اخلاقترين آنهايند ، كه بزرگوار وميهمان نوازند، بامردم انس مي گيريم ومردم نيز با آنان انس مي گيرند ومهمان ، در خانه آنها گام مي نهد .
- هركس خلق نداشته باشد ، كه با مردم مرادا كند ، برايش عملي باقي
نمي ماند .
- كاملترين آنان از نظر ايمان خوش اخلاقترين آنهايند .
- در روز قيامت،چيزي برتر از حسن خلق، در ميزان عمل انسان قرار داده نمي شود .
- حسن خلق ، اولين چيزي است در ميزان عمل قرار داده مي شود.
- حسن خلق ، برترين چيزي است كه به انسان مسلمان عطا مي شود .
- حسن خلق ، از خصلت هايي است كه ايمان ، با كامل ميشود .
- انسان مومن ، پس از واجبات، چيزي نزد خدا ، گرامي تر از آن به او تقديم نمي كند، با اخلاق خود براي مردم وسعت و اسايش ايجاد كند .
- خداوند ، به انسان خوش خلق ، به اندازه مجاهدي كه شب و روزش را به جهاد در راه او سپري كند ، پاداش مي دهد .
- ممكن است كسي كوتاهي هايي در عبادت داشته باشد ؛ اما خداوند به خاطر خوش خلقي اش ، وي را به درجه روزه دار نماز گزار برساند .
پاداش ، يا براي خود صفت باطني يا به عنوان تفضل است يا به خاطر كارهايي است كه در نتيجه ان صفت ، از او سر مي زند ،كه صوابشان به اندازه پاداش واجب است .
- بيشترين چيزي كه امت مسلمان ، به سبب ان وارد بهشت مي شوند ، حسن خلق است .
- خلق نيك ، گناه را ذوب مي كند ، آنچنان كه افتاب يخ را .
- انچه از حسن خلق در كفار وجود دارد ، خداوند به انان عاريه داده تا دوستانش بتوانند در مناطق حاكميتشان ، با انها زندگي كنند .
- مؤمن ، مورد انس و الفت مردم است و كسي كه با ديگران انس نمي گيرد و نيز ديگران با او انس نمي گيرند ، خيري در او نيست .
- نيكوترين نيكوييها ، خلق نيكو است .
- در فرموده خداوند متعال :« ربنا اتنا في دنيا حسنه ؛ پروردگارا به ما در دنيا نيكي عطا كن !» (1) از جمله نيكي ها ، حسن خلق است .
- شما با اموالتان قدرت احسان به همه مردم نداريد ، پس با اخلاقتان (گشاده رويي و برخورد نيكو) به همه انها نيكي كنيد .
- خلق خود را نيكو كن ! تا خداوند حسابت را اسان گيرد .
- خير دنيا و اخرت ، نصيب انسان خوش خلق است .
- پيامبر(ص) اسيري را از بين اسيران ازاد كرد و اظهار داشت ؛خداوند خبر از حسن خلق او داد ؛پس ان اسير، به همين دليل مسلمان شد .
- پيامبر(ص) فرمود :گراميترين شما نزد من و نزديك ترين شما به من از نظر جايگاه در روز قيامت ،خوش خلق ترين شما است .
- خلق نيكو ، نصف دين است .
شايد نصف ديگر ، تقوا باشد ، كه معامله نيكو با خداست . در حديثي از پيامبر(ص) نيز مي خوانيم : بيشترين چيزي كه امت مرا وارد بهشت مي كند ، تقواي الهي و حسن خلق است .
- نا گزير ، صاحب حسن خلق در بهشت و دارنده سوءخلق ، در جهنم است.
1- بقرة 201
پيامبر(ص) فرمود : من خانه اي در كناره بهشت و خانه اي در وسط ان و خانه
- حسن خلق ، بهترين همراه است .
- اي در بالاترين نقطه ان ، براي انسان خوش خلق ، ضمانت مي كنم .
- هيچ بزرگي چون حسن خلق نيست .
- كمال ، در تقواي الهي و حسن خلق است .
- با حسن خلق ، دين را نيكو مصاحبت كنيد .
- حسن خلق ،مايه زينت انسان است ،همچنان كه گوهر درشت ،در وسط گردن بند،آن را زينت مي كند .
- تعجب است از كسي كه با مال خود ، بردگان را مي خرد ، چگونه با خوش خلقي ، ازادگان را نمي خرد !
- خلق نيكو ، در دنيا جمال انسان و در اخرت ، مايه سرور و خوشي اوست.
- حسن خلق ، درختي است در بهشت كه خوش خلق ، به شاخه ان چنگ انداخته است.
- حسن خلق ، خانه ها را اباد مي كند و عمرها را زياد مي كند .
- حسن خلق ، روزي را زياد مي كند .
- حسن خلق ، شريف ترين گوهر است .
- حسن خلق ، بهترين رفيق است .